Doomsday 2015: aankondiging van de collectieve sluiting van ZOFRIZZ. Ik zie me nog zitten op mijn stoel. Klamme handen, beetje ongemakkelijk. Ik voelde heel goed dat ik niets voelde. Een leeg, onbestemd gevoel. Een heel bizar gegeven vond ik het. Ik keek rond me en zag verschillende reacties. Maar niets van wat ik verwachtte… Het grootste deel van de werknemers leek te verkeren in een staat van ontkenning. De manier waarop in België een dergelijke aankondiging wettelijk moet gebeuren, helpt daar ook niet bepaald aan mee. Bedrijven zijn verplicht om eerst een ‘intentie tot sluiting’ uit te spreken, om daarna met vakbonden en werknemersvertegenwoordigers in gesprek te gaan over mogelijke alternatieven. In de praktijk is de beslissing natuurlijk al lang genomen. Ik keek rond me in de vergaderzaal: bijna 90% van mijn collega’s koos er op dat moment voor om nog niet te geloven in het slechtste scenario. Tegen beter weten in. De voorbeelden in België van intenties die uiteindelijk niet zijn doorgegaan, zijn op een hand te tellen, als je ze al kan vinden. Toch hoorde ik in de gang vooral veel redeneringen die de ernst van de situatie minimaliseerden. “Het zal vast niet zo’n vaart lopen.”

Verandering is meestal niet het probleem – onze weerstand tegen verandering is het probleem. Door te eisen dat alles bij het oude blijft, vecht je tegen het leven. Het beste is om een verandering te accepteren alsof je er zelf voor hebt gekozen. In elke verandering zit immers ook een voordeel. Als je op een dag ontslagen wordt, verandert er veel in je leven. Je baan valt weg. Voor velen een deel van hun identiteit. Hoe vaak stellen we elkaar niet de vraag: “Wat voor werk doe jij?” In onze maatschappij is je werk een deel van wie je bent. Ik schrijf bewust “een deel”, want ik ben persoonlijk geen fan van die vraag. Veel liever zou ik willen dat we elkaar zouden vragen: “Waar word jij blij van in je leven?” Dan hoeft het antwoord niet “boekhouder” te zijn, maar bijvoorbeeld: “Ik geniet van verre reizen met de fiets en help anderstaligen met hun huiswerk.” Of gewoon: “Ik ben een trotse papa van drie kinderen.” Naast een stuk identiteit verliezen we zonder job onze zekerheid. Financieel, maar ook een stuk structuur in ons leven. We verliezen collega’s en vrienden, ons sociaal netwerk.

Een ontslag is dus in de meeste gevallen geen prettige verandering. En toch… alles verandert. Het leven zelf is één grote verandering, niets blijft hetzelfde. En dat is eigenlijk goed nieuws! Want als alles bij het oude bleef, zou je nooit iets nieuws beleven. Dan zou je nooit levenservaring opdoen, nooit je horizon verbreden en nooit jezelf ontwikkelen. Dan zou je nooit meer groeien als mens. Verandering is dus niet het probleem. Het is onze weerstand tegen die verandering die problemen creëert. Het leven verandert doorlopend, maar wij kunnen dat soms moeilijk accepteren. Door te denken dat alles hetzelfde moet blijven, creëer je een illusie die je nooit gelukkig kan maken. Toegegeven: veel veranderingen brengen we zelf tot stand. We doen moeite om een nieuwe baan te vinden of besluiten te verhuizen naar een andere stad. Veranderingen die je zelf initieert zijn prima, je hebt er immers zelf voor gekozen. Maar soms veranderen dingen terwijl je het zelf niet wil. Iemand zei ooit: “In elke tegenslag zit het zaadje van een gelijkwaardig of groter voordeel.” Of om het met de bekende woorden van voetballer Johan Cruijff te zeggen: “Elk nadeel heb z’n voordeel.”

De rouwcurve van Kübler-Ross

Psychiater Elisabeth Kübler-Ross bracht als eerste de emotionele reacties tijdens het proces van rouwverwerking in kaart. Die rouwcurve is ook van toepassing op mensen die een negatieve verandering op een ander vlak ondergaan, bijvoorbeeld bij het verlies van je job.

Fase 1: ontkenning

In het bovenstaande voorbeeld van mijn eigen doomsday zie je de eerste fase in het veranderingsproces in actie treden: ontkenning. Bij een ontslag dat op voorhand is aangekondigd, waarbij werknemers nog een tijd doorwerken, zie je dit fenomeen wel vaker. Sommige werknemers doen de eerste weken verder alsof er niets aan de hand is. Ze ontkennen nog even de realiteit (omdat die soms ook nog op afstand is) en focussen op de (tijdelijk) onveranderde situatie. Maar zelfs als je een verandering ziet komen, of ze dient zich vlak voor je neus aan, bestaat de kans dat je het eerst gewoon niet wil zien.

Fase 2: boosheid (schok & woede)

De werknemers van ZOFRIZZ werden openlijk boos. Sommigen op elkaar, sommigen op de lokale verantwoordelijke van de site in Leuven. En sommigen op de HR-afdeling, dus op mij. Ook al was ik niet betrokken in het proces, de woede en boosheid moesten op een bepaalde manier worden geuit. Een enkeling sprak over staken. Ons moederbedrijf, met hoofdzetel in Breda, werd de brenger en de verpersoonlijking van al het kwaad. De Nederlandse collega’s waren niet meer welkom op onze site. Werknemer Stefaan stormde mijn kantoor binnen met het verwijt dat ik dit al langer wist en geen moer gaf om hem en zijn collega’s. Enkele anderen kwamen hun woede jegens het management bij mij botvieren. Ook onze plant manager moest eraan geloven. Ik probeerde mezelf voor te houden dat ik dit vooral niet persoonlijk moest nemen. Toch telden de nachten in deze periode heel weinig uren. Het collectieve boos-zijn kroop onder mijn huid.

In fase 2 kunnen mensen erg emotioneel reageren. Dit is nooit persoonlijk bedoeld; het is een natuurlijke reactie op een verandering die het werk en de daarbij opgebouwde trots van jaren deels zal afbreken. Veel managers zijn bang voor deze boosheid en besluiten daarom verder niets meer te communiceren. Maar meestal komt van uitstel geen afstel: die boze reacties komen toch wel een keer. Bij een ontslag dat direct ingaat, kan deze fase heel snel op gang komen. Medewerkers hebben vaak maar een paar minuten ongeloof voor ze in hun woede schieten. Soms is er achteraf een terugval, waarbij ze zich toch weer gaan afvragen of dit nu wel echt aan het gebeuren is.

Boosheid ontaardt natuurlijk lang niet altijd in schreeuwen en vechten. Veel werknemers zijn boos (ontgoocheld, verdrietig, in paniek) als ze ontslagen worden. Bij sommigen uit zich dat in alles negatief zien (er is plots niets meer goed aan het bedrijf of aan de baas), anderen zitten met opgekropte frustratie. Afhankelijk van hoe je verder in het leven staat op dat moment, kan de boosheid acuut naar voren treden. Een van mijn leidinggevenden is effectief met een pistool bedreigd nadat hij een medewerker had ontslagen. Uiteraard was er wel meer loos in het leven van die persoon, maar het ontslag deed de stoppen doorslaan.

Fase 3: onderhandelen

Bij ZOFRIZZ zag je deze fase vrij letterlijk in gang treden. Werknemers begonnen te onderhandelen. Ze bespraken hoelang ze nog wilden blijven en welke taken ze al dan niet nog wilden doen. Erg letterlijk begon in die periode ook de onderhandeling over het sociaal plan. Medewerker Sabine kwam mijn kantoor binnen en begon zich af te vragen of ze iets kon doen om te onderhandelen. “Kunnen we een deel van ons loon afstaan?”, vroeg ze me. “Want daar gaat het toch om? We zijn te duur?” Collega Sofie trad haar bij: “Als we nu zeggen dat iedereen zijn arbeidsduurverminderingsdagen inlevert, kunnen we dan betere cijfers voorleggen?” Ik knikte en luisterde en voelde mijn maag in elkaar krimpen. Uiteraard was het antwoord neen, maar de hoop in hun ogen deed me pijn.

Werknemers die over hun eerste boosheid heen zijn, onderhandelen vaak om nog een periode te blijven. Ze bedenken alternatieven en proberen de situatie zo goed mogelijk naar hun hand te zetten.

Fase 4: depressie/apathie

Onder de collega’s kon ik duidelijk zien dat een aantal zwaar te lijden had onder de sluiting. Ooit gestart aan de band, 25 jaar geleden, handmatig de eerste doosjes gevuld. Een enorme werkethiek, een grote fierheid over hun product. Een enkeling huilde als er weer een deel van de productie werd opgehaald. Anderen werden afstandelijk. Ze sloten zich af en het leek soms wel alsof er zombies in de gangen rondliepen.

Wanneer alles in kannen en kruiken is, kan er alsnog een groep mensen zijn die in een depressie geraakt. Het besef van de nieuwe en vaak ongewenste situatie leidt ertoe dat zij tijdelijk in een passieve en emotionele staat belanden. Depressie is hiervoor een wat zwaar woord. Apathie past in vele gevallen beter. Werknemers “zien het niet meer zitten” en vervallen in een staat van tristesse of non-activiteit.

Fase 5: acceptatie

Bij ZOFRIZZ diende deze periode zich aan via allerlei items die ons bedrijf begonnen te kleuren. Zo stond er plots een doodskist aan de receptie. Een zwarte kist, inclusief kruis en rouwregister. Op de kist lagen bloemen en een doodsbrief, met geboorte- en sterfdatum. “Melden u met grote droefheid het overlijden van ZOFRIZZ, haar kinderen…” Alle namen van de medewerkers stonden vermeld. Er werden gedichten geschreven en echte rouwkaartjes gemaakt. De handtekening onder de e-mails van medewerkers was in rouwstijl en uitgerust met een doodskistje. In de gangen hingen posters van het bekende muntjesdoosje als doodskist.

Medewerkers huilden en toonden verdriet, maar gingen ook weer aan de slag. Meer en meer begon het gevoel te leven dat “het niet aan hen zou liggen” dat we moesten sluiten. Tot de laatste dag zouden ze, samen, zorgen voor een product van topkwaliteit. De productiecijfers en efficiëntie waren in die periode zeer hoog. Niemand was nog bezig met de toekomst. We waren collectief bezig met een verwerkingsproces en onderhuids was besloten om van de laatste maanden de beste maanden te maken. Collega’s steunden elkaar en langzaamaan vond zelfs humor zijn weg terug. Zo werden de collega’s uit Nederland (de brengers van slecht nieuws) geregeld verwelkomd met humoristische en satirische posters. Een collega vertelde me dat de invasie van de Nederlanders voelde als een ongewenst bezoek. Ze ervoer de komst als een landing op de maan: wij zitten hier fijn op de maan ons ding te doen, en plots is daar een alien, een maan-lander. Sinds die dag werden de gangen opgefleurd met humoristische posters.

Door de vijandelijke komst van onze Nederlandse moeder visueel te maken en de nodige humor erin te leggen, konden de medewerkers verder met hun verwerkingsproces. De maan-lander was een hol-lander geworden. Uiteindelijk accepteren mensen de nieuwe status quo en integreren ze die in hun normale manier van werken. Dat proces kost echter tijd – geef jezelf dus ook die tijd. Sommige mensen proberen fases over te slaan door bijvoorbeeld meteen eender welke andere job aan te nemen. Deze impulsieve beslissing zorgt er echter niet voor dat de fases van verandering helemaal zijn afgesloten.

 

Nu jij

Heb je zelf een grote, ongewenste verandering ondergaan en herken je jezelf in deze fases? Ben je ontslagen of wil je graag ontslag geven? Beschrijf dan voor jezelf wat je dacht en deed (of denkt en doet). Waar bevind je je nu?

Hierboven kan je grafisch zien hoe een veranderingsproces verloopt. Elke fase is volkomen menselijk en ook noodzakelijk om het proces goed door te komen. Niet iedereen bevindt zich even lang in elke fase, en terugval op elk moment is mogelijk. Ontkennen van de werkelijkheid is nooit de oplossing. De enige potentiële oplossing is een andere betekenis te geven aan de situatie. Zie verandering dus niet als een onoplosbaar probleem dat je verlamt. Accepteer het als een feit en zie het als een kans om verder te groeien. Zie het als een mogelijkheid om jezelf nog meer te ontwikkelen, om nog betere keuzes te maken, om nog dichter bij jezelf te komen. Dan leidt verandering tot verbetering. Maar gun jezelf ook alle mogelijke emoties, gevoelens en fases. Ook dat is menselijk en heel individueel. Vergelijk jezelf dus niet met een collega, vriend of kennis “die beter kan omgaan met zijn of haar ontslag”.

Je zal merken dat je sneller vooruitgang boekt als je je ontslag, of het feit dat je zelf je ontslag wil geven, al helemaal hebt geaccepteerd. Dat proces kan je op zich niet tegenhouden. Je moet jezelf ook gewoon de ruimte en tijd geven om erdoor te gaan. Vergeet ondertussen niet dat het belangrijk is om voor jezelf te zorgen (breathe) en waak erover dat je niet blijft steken in je boosheid of je depressieve gevoelens. Als dat zo is, kan je best professionele hulp zoeken. Dat je echter even van slag bent bij verandering is normaal. Gun jezelf de nodige incubatietijd en sta even stil bij je emoties.

Ben je ontslagen? In mijn boek ‘Hoera, ontslag!’ loods ik je doorheen vier stappen naar een gelukkiger (werk)leven. Wil je liever live met me aan de slag? Je kan bij Make me Fly! terecht voor loopbaanbegeleiding met en zonder de VDAB-loopbaancheque, life coaching en outplacement.

Rilla

In ‘Hoera, ontslag!’ toont ervaringsdeskundige en coach Rilla Lysens hoe ontslag ook het begin van iets nieuws kan zijn.

24,99 incl. BTW

Pin It on Pinterest